Het Protocol wetenschappelijk onderzoek prenatale screening beschrijft de afspraken tussen het RIVM en uitvoerende partijen: de NIPT-laboratoria over:

1. Inleiding

  1. Het gebruik van overgebleven bloedplasma en/of bijbehorende laboratoriumgegevens (gegenereerde labmeetresultaten) van het landelijk programma voor (tijdens de zwangerschap) (onderzoek) (NIPT) voor wetenschappelijk onderzoek vanaf 1 april 2023 (Bijlage 1).

  2. Het gebruik van de zorgketen (infrastructuur) van het landelijk programma voor prenatale screening voor wetenschappelijk onderzoek. Met het gebruik van de zorgketen (infrastructuur) van het programma wordt bedoeld dat er extra inspanning wordt gevraagd van één of meerdere uitvoerende partijen (onder andere Regionale Centra, counselors, echoscopisten, (niet-invasieve prenatale test)-laboratoria, zie Organisatie) in de keten. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een verzoek om de zwangere te benaderen met een vragenlijst. 

Afspraken, zoals die gemaakt zijn voor het opvragen van gegevens uit Peridos voor wetenschappelijk onderzoek blijven bestaan, zie Aanvraag gegevens. Omdat deze afspraken al zijn gemaakt, worden ze niet uitgebreid behandeld in dit protocol. Wel wordt naar deze afspraken verwezen als dat nodig is. Denk hierbij bijvoorbeeld aan een verzoek waarbij laboratoriumgegevens in combinatie met gegevens uit Peridos gevraagd worden. 

2. Expliciete toestemming

Om overgebleven bloedplasma en/of bijbehorende gegevens, echobeelden, of gegevens uit Peridos te bewaren en te gebruiken voor wetenschappelijk onderzoek is expliciete toestemming van de zwangere nodig.

Daarvoor vraagt de counselor tijdens het counselingsgesprek expliciete toestemming aan de zwangere en registreert dit in het bronsysteem/Peridos zodat dit is vastgelegd. Meer informatie over toestemming is te vinden op www.pns.nl. 

Aan deze expliciete toestemming hangt de voorwaarde dat het doel van het voorgestelde onderzoek gerelateerd moet zijn aan het doel van het landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO of aan de aandoening/afwijking waarop wordt gescreend of mogelijk gaat worden gescreend binnen het landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO. Het gaat hierbij dus om onderzoek naar het verbeteren of uitbreiden van de prenatale screening.

3. Afspraken

Onderzoekers kunnen de volgende aanvragen doen:

  1. Opvragen gegevens van de NIPT uit Peridos via kwaliteit@clbps.nl. Zie Aanvraag gegevens.
  2. Opvragen overgebleven bloedplasma en/of laboratoriumgegevens bij de NIPT-laboratoria via de procedure te vinden op Aanvragen wetenschappelijk onderzoek.
  3. Opvragen overgebleven bloedplasma en/of laboratoriumgegevens bij de NIPT-laboratoria via Aanvragen wetenschappelijk onderzoek in combinatie met gegevens uit Peridos voor wetenschappelijk onderzoek via Aanvraag gegevens.
  4. Verzoek tot gebruik van de zorgketen (infrastructuur) van het programma prenatale screening (onderzoek waarbij het proces van de prenatale screening “verstoord” wordt en wat tot extra werk leidt bij de uitvoerende partijen) via de procedure op Aanvragen wetenschappelijk onderzoek.

Van belang is dat de onderzoeker altijd een (voorlopige) onderzoeksaanvraag doet via het e-mailadres onderzoek.rpo@rivm.nl (RIVM loket), de procedure doorloopt zoals weergegeven op Aanvragen wetenschappelijk onderzoek en voldoet aan de voorwaarden voor de aanvraag (Bijlage 2).

Onderzoekers hebben de keuze om een voorlopige onderzoeksaanvraag in te dienen, op basis van een kort plan van aanpak om na te gaan of het onderzoek past bij de doelbinding van de screening, alvorens, indien nodig, toetsing ingediend te hebben bij een medisch-ethische toetsingscommissie. Om zo in een vroeg stadium te weten of de aanvraag binnen het programma prenatale screening kans maakt. Vervolgens kan een definitieve onderzoeksaanvraag ingediend worden, inclusief het definitieve onderzoeksprotocol en bewijs METC goedkeuring.
Aanvragen (zowel voorlopige als definitieve aanvragen) worden in principe binnen één maand na indienen beoordeeld en teruggekoppeld aan de onderzoeker. Over de kosten voor het leveren van data en het gevraagde restant plasma worden nadere afspraken gemaakt tussen het betreffende laboratorium en de aanvrager voorafgaand aan de uitgifte van de data en het plasma. Een indicatie van de kosten kan, indien gewenst, gegeven worden bij de voorlopige aanvraag.

Aanvraag wetenschappelijk onderzoek NIPT-SEO

3.1 (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)

Het RIVM is als regiehouder van het landelijk programma voor (tijdens de zwangerschap) (onderzoek) (niet-invasieve prenatale test)-SEO verantwoordelijk voor het toetsen van de aanvraag van de onderzoeker of het voorstel past binnen de doelbinding van het landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO. Het gaat hierbij om wetenschappelijk onderzoek naar het verbeteren of uitbreiden van de prenatale screening, waarbij ouders (handelings)opties hebben. Dat betekent dat het RIVM de impact van het voorgestelde onderzoek op het landelijk programma voor prenatale screening toetst en beoordeelt of het onderzoek aansluit bij de doelen van het landelijke programma (zie Bijlage 2 voorwaarden). Voor het toetsen van de aanvraag is de volgende organisatiestructuur ingericht: 

Aanvraag overgebleven bloedplasma en/of laboratoriumgegevens bij NIPT-laboratoria:

  • De toets van de aanvraag van de onderzoeker of het voorstel past binnen de doelbinding van het landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO, alle gevraagde informatie compleet is en, indien nodig, METC toetsing is uitgevoerd, wordt door een kernteam bij het RIVM uitgevoerd. Dit kernteam bestaat uit een secretaris, een medisch adviseur, een adviseur monitoring, evaluatie en onderzoek, een medewerker uit het NIPT programma en indien nodig een medewerker van het Referentiecentrum NIPT. Het RIVM brengt een zwaarwegend advies uit aan de NIPT-laboratoria. De NIPT-laboratoria beoordelen vervolgens de aanvraag. Indien de twee beoordelingen verschillen van elkaar neemt RIVM contact op met de NIPT-laboratoria voor overleg.
  • De aanvraag wordt bij binnenkomst via het RIVM-loket ook doorgestuurd naar de NIPT-laboratoria en de NIPT-laboratoria beoordelen gezamenlijk de aanvraag (zie 3.2).
  • Terugkoppeling over de beoordeling verloopt via het RIVM loket. Bij een positief oordeel zal de onderzoeker de procedure van de NIPT-laboratoria moeten volgen.

NB: Bij een gecombineerde aanvraag waarbij naast overgebleven bloedplasma en/of bijbehorende data ook gegevens van Peridos worden gevraagd, zal het RIVM  het verzoek ook sturen naar CLBPS www.clbps.nl/onderzoek. Beoordeling wordt gedaan door de Regionale Centra/CLBPS samen met het RIVM en, indien nodig, de NIPT-laboratoria (zie 3.4).

Aanvraag gebruik zorgketen (infrastructuur) van landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO 
Het beoordelen en besluiten over onderzoeken waarbij extra inspanning gevraagd wordt van één of meerdere ketenpartners ligt bij het RIVM. Dit vindt plaats na raadpleging van de betrokken ketenpartner. De toets of de aanvraag past binnen de doelbinding van het landelijk programma voor prenatale screening NIPT-SEO, alle gevraagde informatie compleet is, en indien nodig METC toetsing is uitgevoerd wordt door een kernteam bij het RIVM uitgevoerd. Dit kernteam bestaat uit een secretaris, een medisch adviseur, een adviseur monitoring, evaluatie en onderzoek, een juridisch adviseur bevolkingsonderzoek, een medewerker uit het NIPT programma en indien nodig een medewerker van het Referentiecentrum NIPT. 

  • Als het onderzoeksvoorstel niet past binnen de doelbinding van het programma, dan wordt de aanvrager hierover geïnformeerd.
  • Als het onderzoekvoorstel wel past binnen de doelbinding wordt de aanvraag verder beoordeeld door het kernteam, aangevuld met afgevaardigden van alle partijen van wie een extra inspanning wordt verwacht, voor advies over de haalbaarheid van de inspanning. Hier zijn o.a. de volgende opties mogelijk:
    • Bij extra vragenlijsten/interviews gericht aan zwangeren n.a.v. screening worden afgevaardigden van de Regionale Centra en de (Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen)/NVOG/VKGN gevraagd voor advies;
    • Bij aanvragen waar extra inspanning van de NIPT-laboratoria wordt gevraagd worden afgevaardigden van de Regionale Centra, de NIPT-laboratoria en het Referentiecentrum NIPT gevraagd voor advies;
    • Bij aanvragen waar extra inspanning van de echopraktijken wordt gevraagd worden afgevaardigden van de Regionale Centra en de (Beroepsvereniging Echoscopisten Nederland) (beroepsvereniging echoscopisten) gevraagd voor advies.

3.2 NIPT-laboratoria

De NIPT-laboratoria zijn verantwoordelijk voor: 

  • Het voor een afgesproken termijn bewaren van het bloedplasma en data van de NIPT analyse voor wetenschappelijk onderzoek. Het bloedplasma wordt bewaard in de Biobank van het betreffende centrum waar de NIPT is uitgevoerd, waarbij de Biobank alleen fungeert als opslagfaciliteit. Indien van toepassing krijgt de Biobank een opdracht tot het uitleveren van materiaal van de NIPT-laboratoria. Bij uitgifte van het materiaal uit de Biobank zal er geen extra uitgiftetoets plaatsvinden door de Commissie Toetsing Biobank omdat een eventuele toetsing al heeft plaatsgevonden voor het indienen van de definitieve onderzoeksaanvraag door de lokale toetsingscommissie van de aanvrager/onderzoeker zoals beschreven in het Aanvraagformulier wetenschappelijk onderzoek: laboratoriumgegevens en infrastructuur.
  • Het gezamenlijk toetsen van aanvragen voor onderzoek volgens een landelijk vastgestelde procedure (1) . Hierbij hoort onder andere dat bij vrijgave van plasma en data getoetst wordt of voldaan wordt aan de expliciete toestemming zoals geregistreerd in Peridos/LIMS.
  • Het uitgeven van het lichaamsmateriaal en de laboratoriumgegevens (zoals geformuleerd in Protocol monsterbehandeling) na goedkeuring van de definitieve onderzoeksaanvraag volgens interne procedures.
  • Het meenemen van het zwaarwegend advies van het RIVM en het afstemmen van het besluit over wel/geen uitgifte met het RIVM.
  • Afstemming met de onderzoekers over aanlevering data/samples bij een positief besluit.

3.3 Regionale Centra

De Regionale Centra zijn samen met het RIVM verwerkersverantwoordelijk voor de gegevens in Peridos. Zij toetsen daarom de aanvraag voor vrijgave van Peridos gegevens en besluiten of gegevens kunnen worden verstrekt aan onderzoekers. De onderzoeker zal daarom ook een aanvraag moeten doen via de procedure www.clbps.nl/onderzoek voor gebruik data uit Peridos.
Tevens hebben de Regionale Centra een rol in de beoordeling van de onderzoeksaanvragen die gebruik willen maken van de infrastructuur van de screening.

3.4 Programmacommissie Prenatale Screening

De programmacommissie wordt door het RIVM geïnformeerd over de genomen besluiten over het wel/niet toekennen van onderzoek. 

 (1)In de procedure is opgenomen een organisatiestructuur met daarin afgevaardigden uit de NIPT-laboratoria die aanvragen beoordelen van een externe partij. Ook is in de procedure een organisatiestructuur opgenomen als een interne partij (één van de laboratoria) een aanvraag doet. Tevens zijn in de procedure opgenomen de randvoorwaarden waar een aanvraag aan moet voldoen.